Hen suyễn là một bệnh lý viêm mạn tính của đường dẫn khí, trong đó đường thở trở nên tăng phản ứng quá mức với các yếu tố kích thích từ môi trường. Hậu quả là tình trạng co thắt phế quản, phù nề niêm mạc và tăng tiết chất nhầy xảy ra, dẫn đến tắc nghẽn luồng khí có tính chất biến thiên theo thời gian.
Điểm đặc trưng quan trọng của hen suyễn là triệu chứng không cố định. Có thời điểm người bệnh hoàn toàn bình thường, nhưng cũng có giai đoạn xuất hiện khó thở rõ rệt, thậm chí ảnh hưởng sinh hoạt hàng ngày. Chính tính chất dao động này khiến bệnh thường bị bỏ sót trong giai đoạn sớm.
Theo khuyến cáo của Global Initiative for Asthma, việc nhận diện sớm các triệu chứng hen suyễn đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh, giảm nguy cơ cơn hen cấp và bảo tồn chức năng hô hấp lâu dài.
Trong thực hành lâm sàng, triệu chứng hen suyễn không đơn thuần là biểu hiện cơ học của tắc nghẽn đường thở. Đây là kết quả của một quá trình viêm mạn tính phức tạp, trong đó nhiều tế bào viêm tham gia như tế bào mast, bạch cầu ái toan và lympho T.
Khi tiếp xúc với dị nguyên hoặc yếu tố kích thích, đường thở phản ứng theo ba cơ chế:
- Co thắt cơ trơn phế quản làm thu hẹp lòng đường thở
- Phù nề niêm mạc làm tăng độ dày thành phế quản
- Tăng tiết dịch nhầy gây bít tắc lòng phế quản
Ba cơ chế này không diễn ra cố định mà thay đổi theo thời gian, tạo nên tính chất “dao động” rất đặc trưng của hen suyễn.
Điều này giải thích vì sao nhiều bệnh nhân không có triệu chứng liên tục nhưng vẫn có bệnh nền tiềm ẩn.
Khó thở là triệu chứng trung tâm của hen suyễn. Trong đa số trường hợp, người bệnh không gặp khó khăn khi hít vào mà chủ yếu cảm thấy “kẹt hơi” khi thở ra.
Cảm giác này xuất hiện do luồng khí bị cản trở khi đi qua đường thở đã bị thu hẹp. Khi cơn hen tiến triển, người bệnh có xu hướng phải dùng cơ hô hấp phụ để duy trì thông khí.
Điểm đáng chú ý là khó thở trong hen thường:
- Xuất hiện theo từng đợt
- Tăng về đêm hoặc sáng sớm
- Có thể cải thiện sau thuốc giãn phế quản
Khò khè là âm thanh đặc trưng phát ra khi luồng khí đi qua đường thở bị thu hẹp.
Về mặt cơ chế, đây là hậu quả của dòng khí xoáy qua các đoạn phế quản bị co thắt và phù nề. Âm thanh thường rõ nhất khi thở ra và có thể nghe được bằng ống nghe hoặc thậm chí bằng tai thường trong cơn hen rõ.
Tuy nhiên, không phải mọi bệnh nhân đều có khò khè rõ ràng, đặc biệt trong giai đoạn nhẹ hoặc thể hen dạng ho.
Ho trong hen suyễn thường là ho khan, kéo dài và không đáp ứng tốt với điều trị thông thường.
Đặc điểm lâm sàng thường gặp:
- Ho tăng về đêm hoặc gần sáng
- Kéo dài nhiều tuần, dễ tái phát
- Xuất hiện khi thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc dị nguyên
Một thể bệnh quan trọng là hen dạng ho (cough-variant asthma), trong đó ho là biểu hiện duy nhất, không kèm khò khè hoặc khó thở rõ ràng. Đây là nguyên nhân phổ biến dẫn đến chẩn đoán muộn.
Người bệnh thường mô tả cảm giác bó chặt vùng ngực, như có áp lực đè lên lồng ngực.
Cơ chế liên quan đến sự co thắt không đồng đều của phế quản và tăng công hô hấp. Triệu chứng này có thể bị nhầm với bệnh lý tim mạch hoặc rối loạn lo âu nếu không khai thác kỹ.
Trong nhiều trường hợp, hen suyễn không biểu hiện rõ ràng mà chỉ xuất hiện các dấu hiệu gián tiếp.
Người bệnh có thể chỉ xuất hiện triệu chứng khi leo cầu thang, chạy bộ hoặc vận động mạnh. Đây là biểu hiện của hen do gắng sức, liên quan đến tăng thông khí và mất nhiệt – mất ẩm trong đường thở.
Một đặc điểm sinh lý quan trọng của hen suyễn là sự dao động theo nhịp sinh học.
Nhiều bệnh nhân có biểu hiện:
- Thức giấc vì ho hoặc khó thở
- Tức ngực về sáng sớm
- Ban ngày gần như không có triệu chứng
Điều này phản ánh tình trạng viêm đường thở chưa được kiểm soát ổn định.
Người có hen suyễn thường phản ứng mạnh với:
- Khói thuốc lá
- Mùi hóa chất hoặc nước hoa
- Không khí lạnh
- Bụi mịn hoặc môi trường ô nhiễm
Chỉ một lượng kích thích nhỏ cũng có thể gây triệu chứng rõ rệt.
Một số bệnh nhân được chẩn đoán viêm phế quản tái đi tái lại, nhưng thực tế là các đợt hen chưa được nhận diện.
Điểm gợi ý là các triệu chứng luôn xuất hiện sau nhiễm virus và kéo dài bất thường.
Hen suyễn có thể tiến triển thành cơn cấp nặng nếu không được kiểm soát tốt.
Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm:
- Khó thở tăng nhanh, không nói được câu dài
- Tím môi hoặc đầu chi
- Lơ mơ, kiệt sức
- Không đáp ứng với thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh
- “Lồng ngực im lặng” do giảm thông khí nghiêm trọng
Đây là tình huống cấp cứu nội khoa cần can thiệp ngay.
Có ba nguyên nhân chính trong thực hành lâm sàng:
Thứ nhất, triệu chứng không liên tục, dễ tự hết nên người bệnh chủ quan.
Thứ hai, biểu hiện giống nhiều bệnh lý hô hấp thông thường như viêm mũi dị ứng hoặc viêm phế quản.
Thứ ba, thiếu đánh giá chức năng hô hấp sớm như hô hấp ký, dẫn đến chẩn đoán muộn.
Chẩn đoán hen không dựa vào một triệu chứng đơn lẻ mà là sự kết hợp giữa lâm sàng và đo chức năng hô hấp.
Các tiêu chuẩn thường bao gồm:
- Triệu chứng hô hấp dao động theo thời gian
- Hô hấp ký ghi nhận tắc nghẽn luồng khí
- Có đáp ứng với thuốc giãn phế quản
- Dao động lưu lượng đỉnh (PEF) theo ngày
Ngoài ra, FeNO và test dị ứng giúp hỗ trợ xác định kiểu viêm đường thở.
Việc phát hiện sớm không chỉ giúp điều trị hiệu quả hơn mà còn giúp:
- Giảm nguy cơ cơn hen cấp
- Bảo tồn chức năng phổi lâu dài
- Giảm nhu cầu thuốc cắt cơn
- Cải thiện chất lượng sống
Theo GINA, hen suyễn hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu điều trị sớm và đúng phác đồ, đặc biệt với liệu pháp kháng viêm dạng hít.
Triệu chứng hen suyễn thường không rầm rộ ở giai đoạn đầu nhưng lại mang tính chất đặc trưng nếu được quan sát đúng cách. Khó thở thì thở ra, khò khè, ho kéo dài về đêm và cảm giác tức ngực là những dấu hiệu quan trọng nhất.
Điều quan trọng là không nên chỉ dựa vào triệu chứng đơn lẻ, mà cần đánh giá tổng thể và thực hiện thăm dò chức năng hô hấp khi có nghi ngờ.
Nhận diện sớm triệu chứng hen suyễn chính là chìa khóa giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và ngăn ngừa biến chứng lâu dài.
Để lại SỐ ĐIỆN THOẠI , chúng tôi sẽ gọi điện tư vấn riêng cho bạn
Trang cộng đồng cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm điều trị các bệnh lý hô hấp. Các thông tin trên website dùng dể tham khảo, khi áp dụng nên hỏi ý bác sĩ chuyên khoa. Chúng tôi không chịu bất cứ trách nhiệm nào do tự ý sử dụng các thông tin trên website gây ra.
Bản quyền © 2018 thuộc benhhen.vn
