Hen phế quản - căn bệnh hô hấp mạn tính phổ biến nhất toàn cầu - đang chịu tác động ngày càng rõ rệt từ ô nhiễm không khí đô thị và biến đổi khí hậu. Sự kết hợp giữa khí thải giao thông, công nghiệp và hiện tượng thời tiết cực đoan không chỉ làm gia tăng tần suất khởi phát hen mà còn khiến bệnh khó kiểm soát hơn. Bài viết này tổng hợp bằng chứng y khoa mới nhất về mối liên hệ giữa khí hậu - ô nhiễm và hen phế quản, đồng thời bàn về các chính sách quốc tế hướng tới “không khí sạch” và sức khỏe hô hấp bền vững.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có khoảng 340 triệu người trên toàn cầu đang sống chung với hen phế quản, và tỷ lệ này tiếp tục tăng mạnh ở khu vực thành thị. Các thành phố lớn như Delhi, Bắc Kinh, Jakarta, hay TP.HCM đang trở thành “điểm nóng” về bệnh hô hấp, khi ô nhiễm không khí vượt xa khuyến nghị an toàn của WHO gấp 5 - 10 lần.
Những nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng:
- Người sống gần đường giao thông lớn có nguy cơ mắc hen cao hơn 30–50%.
- Trẻ em thành thị tiếp xúc thường xuyên với ôzôn và bụi mịn có nguy cơ khởi phát hen sớm và tái phát nhiều lần hơn trẻ ở nông thôn.
- Người cao tuổi hoặc có bệnh nền hô hấp dễ bị nặng lên khi nhiệt độ cao hoặc khi chỉ số chất lượng không khí (AQI) vượt ngưỡng 150.
Hen phế quản vốn là bệnh có yếu tố cơ địa, nhưng môi trường ô nhiễm và biến đổi khí hậu đang “khuếch đại” bệnh, khiến những người vốn chỉ có nguy cơ nhẹ cũng trở thành bệnh nhân thực thụ.
Hen phế quản - căn bệnh hô hấp mạn tính phổ biến nhất toàn cầu - đang chịu tác động ngày càng rõ rệt từ ô nhiễm không khí đô thị và biến đổi khí hậu.
Các phương tiện cơ giới là nguồn phát thải chính của nitrogen dioxide (NO₂) và hạt bụi mịn PM2.5, hai yếu tố được xem là “chất xúc tác” cho bệnh hen:
- NO₂ kích thích biểu mô đường thở, làm tăng tính phản ứng phế quản, giảm khả năng thanh thải chất nhầy, từ đó gây co thắt và ho khò khè.
- PM2.5 có kích thước siêu nhỏ (≤2.5 µm), dễ dàng xâm nhập sâu vào phế nang, gây viêm mạn tính và kích hoạt phản ứng miễn dịch kiểu Th2 - nền tảng của hen dị ứng.
Một nghiên cứu năm 2024 tại Anh (BMJ Open Respiratory Research) cho thấy, cứ mỗi 10 µg/m³ tăng của PM2.5, nguy cơ nhập viện vì hen tăng 8 - 12%.
Nồng độ NO₂ trung bình trong nội đô London hay Paris đã giảm đáng kể sau 10 năm áp dụng vùng cấm xe phát thải cao, và song song là tỉ lệ nhập viện vì hen cũng giảm 5 - 7%/năm.
Đô thị hiện đại có mật độ xây dựng dày đặc, ít cây xanh và gió lưu thông kém, tạo ra hiệu ứng đảo nhiệt (urban heat island).
Sự tích tụ nhiệt và khói xe khiến các chất ô nhiễm “mắc kẹt” trong tầng không khí thấp, làm nồng độ ôzôn mặt đất và bụi mịn cao hơn gấp nhiều lần so với vùng ngoại ô.
Tại TP.HCM, nghiên cứu của Viện Môi trường và Tài nguyên (2023) ghi nhận: vào giờ cao điểm, nồng độ PM2.5 trung bình vượt ngưỡng khuyến nghị của WHO hơn 6 lần. Cộng với độ ẩm cao và gió yếu, đây là điều kiện lý tưởng để khói bụi lơ lửng và gây hại kéo dài.
Ôzôn (O₃) tầng thấp không phải là khí phát ra trực tiếp, mà hình thành khi ánh nắng mặt trời tác động lên hỗn hợp NOₓ và hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) - chủ yếu từ khí thải xe cộ và công nghiệp.
Biến đổi khí hậu, với nhiệt độ tăng và thời gian nắng kéo dài, khiến phản ứng quang hóa này diễn ra mạnh hơn.
WHO cảnh báo rằng nồng độ ôzôn trung bình mùa hè tại nhiều thành phố đã tăng 20 - 30% trong 2 thập kỷ qua.
Tiếp xúc ôzôn kéo dài gây tổn thương biểu mô đường thở, kích hoạt phản ứng viêm và làm tăng nhạy cảm phế quản - đặc trưng của hen phế quản.
Nhiệt độ tăng và CO₂ cao khiến cây cỏ sinh phấn hoa nhiều hơn, và hạt phấn có tính gây dị ứng mạnh hơn trước.
Mưa giông và bão bụi có thể làm vỡ hạt phấn thành các hạt siêu nhỏ dễ hít sâu vào phổi, gây “bão hen” (thunderstorm asthma).
Độ ẩm cao, nấm mốc phát triển cũng làm trầm trọng thêm triệu chứng ở người bệnh hen.
Hiện tượng “hen mùa xuân” hay “hen mùa gió” vốn chỉ gặp ở châu Âu nay đã ghi nhận ở Đông Nam Á, nơi biến đổi khí hậu làm thay đổi hẳn chu kỳ thực vật và cường độ phấn hoa.
Các cơ chế chính gồm:
- Viêm và tổn thương biểu mô đường thở: các chất oxy hóa (O₃, NO₂, PM2.5) phá vỡ hàng rào bảo vệ, khiến dị nguyên dễ xâm nhập.
- Rối loạn miễn dịch: kích hoạt tế bào Th2, eosinophil và cytokine (IL-4, IL-5, IL-13), làm tăng phản ứng co thắt phế quản.
- Stress oxy hóa và methyl hóa gen: ô nhiễm mạn tính làm thay đổi biểu hiện gen liên quan đến hen, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
- Tăng tính nhạy cảm dị ứng: tiếp xúc đồng thời với phấn hoa + ô nhiễm = tăng mạnh nguy cơ phản ứng quá mẫn.
Các nghiên cứu trên mô hình người và động vật đều xác nhận: ô nhiễm không khí không chỉ khởi phát hen mà còn khiến bệnh khó kiểm soát hơn, dù bệnh nhân đã dùng thuốc dự phòng đầy đủ.
Đầu năm 2025, EU thông qua tiêu chuẩn không khí mới, giảm giới hạn PM2.5 xuống 10 µg/m³ (so với 25 µg/m³ trước đây), tiến gần hơn khuyến nghị của WHO.
Các thành phố lớn như Paris, Amsterdam, Berlin triển khai “vùng phát thải thấp” (Low Emission Zone), cấm xe diesel cũ và khuyến khích xe điện.
Nhờ đó, nồng độ NO₂ tại trung tâm London giảm 50% so với 2015, và tỉ lệ nhập viện vì hen giảm 5 - 7%/năm.
Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) đã cập nhật quy định về ozone ground-level và PM2.5, đồng thời đầu tư 3 tỷ USD (theo Đạo luật Khí hậu 2024) cho chương trình “Clean Air for Kids”.
Nhiều bang áp dụng hệ thống cảnh báo AQI theo khu vực, khuyến nghị hạn chế vận động ngoài trời cho trẻ vào ngày ô nhiễm.
Triển khai mạng lưới cảm biến không khí đô thị quy mô quốc gia.
Tăng diện tích cây xanh, mái nhà phủ thực vật để giảm hiệu ứng đảo nhiệt.
Kết hợp giáo dục cộng đồng về “hô hấp an toàn trong khí hậu biến đổi”.
Những biện pháp này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn giảm gánh nặng bệnh hô hấp mãn tính - một minh chứng rõ cho mối quan hệ hai chiều giữa khí hậu và sức khỏe.
Việt Nam đang ở giai đoạn đô thị hóa nhanh, với hơn 40 triệu xe máy và 5 triệu ô tô, đa phần chưa đạt chuẩn khí thải Euro 4.
Theo báo cáo IQAir (2024), Hà Nội và TP.HCM nằm trong nhóm 50 thành phố ô nhiễm nhất thế giới, nồng độ PM2.5 trung bình năm gấp 6 - 8 lần ngưỡng an toàn WHO.
Các giải pháp cần thiết:
- Áp dụng kiểm định khí thải nghiêm ngặt cho phương tiện cũ, loại bỏ xe quá niên hạn.
- Phát triển giao thông công cộng xanh, xe điện, và khuyến khích đi bộ - xe đạp.
- Tăng mảng xanh đô thị, nhất là cây tán lớn giúp hấp thụ bụi mịn và giảm nhiệt độ.
- Xây dựng hệ thống cảnh báo chất lượng không khí theo khu vực - giúp người dân chủ động bảo vệ sức khỏe.
Cùng với đó, y tế công cộng cần tăng sàng lọc hen, hướng dẫn bệnh nhân nhận biết và kiểm soát cơn hen khi ô nhiễm tăng cao.
Hen phế quản không chỉ là bệnh của cơ địa mà còn là bệnh của môi trường.
Giao thông, công nghiệp và biến đổi khí hậu đang tạo nên một “vòng luẩn quẩn” khiến bệnh nặng thêm và xuất hiện sớm hơn.
Giải pháp không thể chỉ đến từ y học, mà cần sự kết hợp của:
- Chính sách đô thị bền vững;
- Kiểm soát phát thải nghiêm ngặt;
- Giáo dục cộng đồng về sức khỏe hô hấp;
Và hành động toàn cầu chống biến đổi khí hậu.
Bảo vệ bầu không khí cũng chính là bảo vệ lá phổi của thế hệ tương lai.
Để lại SỐ ĐIỆN THOẠI , chúng tôi sẽ gọi điện tư vấn riêng cho bạn
Trang cộng đồng cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm điều trị các bệnh lý hô hấp. Các thông tin trên website dùng dể tham khảo, khi áp dụng nên hỏi ý bác sĩ chuyên khoa. Chúng tôi không chịu bất cứ trách nhiệm nào do tự ý sử dụng các thông tin trên website gây ra.
Bản quyền © 2018 thuộc benhhen.vn
